#1 Strategie om de strijd aan te binden tegen dakloosheid in Brussel

Filip Keymeulen, Andrea Rea, Elisabetta Rosa en Mauro Striano

Vertaling: Annelies Verbiest (AV Translations)

Daklozentelling 2020 in Brussel, gecoördineerd door Bruss'help
© Chloé Thôme / Bruss’help – Daklozentelling 2020 in Brussel, gecoördineerd door Bruss’help.

Une stratégie pour mettre fin au sans-abrisme à Bruxelles

A strategy to end homelessness in Brussels


De BSI Position Papers geven de opinies, gedachten en aanbevelingen van de auteurs weer, die voor Brussels Studies en het Brussels Studies Institute (BSI) geen enkele verantwoordelijkheid inhouden. De auteurs nemen de volledige verantwoordelijkheid op zich.


Het aantal dak- en thuislozen blijft stijgen in Brussel. De COVID-19-crisis heeft in het bijzonder dakloze vrouwen, vreemdelingen zonder wettelijke verblijfsstatus en personen met mentale problemen en verslavingen zichtbaar gemaakt. Het mag – wederom – duidelijk zijn dat er nood is aan beter aangepaste en menselijkere oplossingen en vooral, dat we dringend werk moeten maken van duurzamere oplossingen.

Tijdens de laatste telling door Bruss’help op de avond van 9 november 20201 werden in totaal 5.313 dak- en thuislozen geregistreerd in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 719 van hen sliepen in de openbare ruimte, 1.430 verbleven in een nood- of crisisopvangcentrum en 498 werden opgevangen door het Burgerplatform. In vergelijking met 2018 werden 1.153 personen meer (+27,7 %) geteld, alle categorieën samengenomen. De stijging is vooral uitgesproken voor de dak- en thuislozen in noodopvangcentra (+102,3 %). Sinds de eerste telling in 2008 is het totale aantal getelde personen iets meer dan verdrievoudigd. Een van de oorzaken is de COVID-19-pandemie, die in het bijzonder de situatie van de meest kwetsbare daklozen heeft verergerd, maar ook van de transitmigranten, die door de sluiting van de grenzen vastzaten. Achter deze cijfers schuilt een waaier aan profielen, behoeften en trajecten waarvoor individuele begeleiding en aangepaste oplossingen nodig zijn.

De voorbije jaren heeft het gewestelijk beleid de voorkeur gegeven aan een aanpak op basis van noodoplossingen om de problematiek van de dakloosheid het hoofd te bieden2. De cijfers voor de periode 2008-2020 tonen een flinke stijging van de plaatsen in noodopvangcentra en een stabilisering van de capaciteit van de structuren voor maatschappelijke herintegratie, zoals de Housing First-projecten die een combinatie van toegang tot huisvesting en begeleiding bieden3. Eind 2019 heeft Brussels minister voor Welzijn Alain Maron de krijtlijnen van het strategisch plan voor 2020 voorgesteld. Het plan breekt met het vroegere gewestelijke beleid en streeft als algemene doelstelling na om de dakloosheidsproblematiek op duurzame wijze aan te pakken. Enkele van de specifieke doelstellingen zijn de strijd tegen woningverlies, de herhuisvesting van dak- en thuislozen in combinatie met langdurige individuele begeleiding, onder andere via Housing First, de ondersteuning van innoverende projecten en de versterking van begeleidingsdiensten en onthaaltehuizen4. De COVID-19-pandemie en het coronabeleid van de overheid hebben deze dynamiek geblokkeerd.

De crisis noopt tot sociale innovatie

Het overheidsbeleid inzake dakloosheid tijdens de pandemie werd met heel wat problemen geconfronteerd: onderbreking van de continuïteit van de overheidsdiensten, geen opvang van daklozen op straat toen er een avondklok van kracht was, geen toegang tot essentiële hulpbronnen en diensten (water, toiletten, enz.) … De overheid heeft wel extra middelen vrijgegeven en er werden nieuwe voorzieningen voor noodopvang uitgeprobeerd. Dankzij een sterke betrokkenheid en de samenwerking tussen de actoren belast met dakloosheid kon er bovendien worden geëxperimenteerd met sociale innovaties. Hoewel die tot stand kwamen als antwoord op de gezondheidscrisis, boden ze heel wat voordelen. In deze position paper pleiten we er dus voor dat deze innovaties op langere termijn worden voortgezet.

Een van dergelijke voorzieningen is de huisvesting in hotels beheerd door verenigingen voor hulp aan daklozen, OCMW’s (Vorst) of gemeenten (Anderlecht en Sint-Gillis). Ook al gaat het om een crisisoplossing, ze bieden een betere huisvestingskwaliteit dan de klassieke slaapzalen. Via hotels kon men immers dag en nacht huisvesting, ruimere woningen met eenpersoonskamers, kamers voor koppels of kamers om te delen met een beperkt aantal anderen, privébadkamers en sociale ondersteuning ter plaatse aanbieden. In vergelijking met klassieke noodopvangvoorzieningen zijn hotels een oplossing die de gebruikers intimiteit, comfort, een groter gevoel van veiligheid en van psychologisch en fysiek welzijn en tot slot, een vorm van autonomie garandeert. Kortom, de hotels geven de daklozen een noodzakelijke adempauze, want ze kunnen er even uitrusten en weer op krachten komen.

Daarnaast maakt de stabiliteit de weg vrij voor de tenlasteneming van de meest uiteenlopende behoeften op onder andere medisch, administratief en familiaal vlak. In de door gemeenten of OCMW’s beheerde hotels beschikken de gehuisveste personen over een vlottere toegang tot administratieve formaliteiten, transitwoningen en andere diensten. Door de medewerking van actoren zoals de gemeenten en OCMW’s en de beoordelingsvrijheid van de maatschappelijk werkers ontdekten de lokale besturen bovendien dat de dakloosheidsproblematiek ook op een andere manier kan worden aangepakt, waarbij er niet langer wordt gefocust op vermindering van de overlast maar wel op sociale inclusie. Daarnaast hebben de ‘hotelprojecten’ tot nieuwe partnerschappen geleid, bestaande partnerschappen versterkt en actoren die dat niet gewoon waren, gestimuleerd om samen te werken, best practices uit te wisselen en holistische oplossingen te implementeren.

Het gebruik van hotels bleek een kwalitatieve noodoplossing te zijn en kwam tegelijk tegemoet aan specifieke behoeften, wat vroeger structureel afwezig was. Volgens de gegevens van Bruss’help zijn 300 van de 401 volwassenen die in hotels worden gehuisvest van het vrouwelijke geslacht (75 %), terwijl vrouwen doorgaans 20 % van de getelde dak- en thuislozen uitmaken sinds 2008. Zoals studies hebben aangetoond, maken vrouwen vaak gebruik van informele systemen in plaats van sociale bijstand aan te vragen5. Door factoren zoals het risico op geweld tegen vrouwen of de angst dat hun kinderen bij hen zouden worden weggehaald door de diensten voor jeugdbescherming, zijn vrouwen meer geneigd om te zoeken naar alternatieve oplossingen dan de diensten voor hulp aan daklozen – bijvoorbeeld door te coachsurfen of door bij familieleden of vrienden te logeren6 – waardoor zij terechtkomen in de categorie van de “onzichtbare daklozen”. Tijdens de coronacrisis bleek het minder eenvoudig om onderdak te vinden bij vrienden en familie. Het aantal vrouwen dat het slachtoffer werd van huishoudelijk geweld is in die periode overigens sterk gestegen. Verschillende diensten hebben toen specifieke voorzieningen voor vrouwen opgezet, wat er duidelijk op wees dat er dringend nood is aan gepaste oplossingen.

Hoewel hotels een kwalitatieve oplossing zijn, hebben ze ook enkele grenzen. Leven in een hotel gaat gepaard met enkele verplichtingen, zoals het aanvaarden van het gemeenschapsleven, wat bijzonder moeilijk is voor mensen met zware mentale problemen of met verslavingen. Op dit moment hebben de meeste medewerk(st)ers van deze “hotelprojecten” geen gepaste opleiding gevolgd om dergelijke problemen te behandelen, en werken ze met arbeidscontracten van bepaalde duur. De doorverwijzing naar aangepaste voorzieningen is soms een hele karwei gezien het gebrek aan plaatsen in dergelijke structuren, een nadelig gevolg van hervorming 107 in Brussel7 die heeft geleid tot een toegenomen aanwezigheid van personen met psychische problemen die niet meer kunnen worden ondergebracht in psychiatrische diensten. Voor vreemdelingen zonder wettelijke verblijfsstatus bieden hotels geen mogelijkheid om hun situatie te regulariseren, omdat ze er hun domicilie niet kunnen hebben. Er is een schrijnend tekort aan diensten voor personen die illegaal in ons land verblijven. Het bewijst hoe noodzakelijk het is om woningen, zelfs tijdelijke, ter beschikking te stellen met begeleiding en met de mogelijkheid om er gedomicilieerd te zijn. Zowel voor het ontvangen van bepaalde sociale rechten, zoals het leefloon, als voor het verkrijgen van een verblijfsvergunning biedt een woning – een vaste of transitwoning – de mogelijkheid om te beschikken over een adres.

Ook werken aan de structurele oorzaken

De gezondheidscrisis heeft een enorme impact gehad op de verarming van reeds kwetsbare personen, en ze heeft daarnaast ook enkele belangrijke punten aan het licht gebracht over de aanpak van de dakloosheidsproblematiek. Enerzijds hebben de “hotelprojecten” laten zien dat het mogelijk is om dag en nacht kwaliteitsvolle noodopvangdiensten te organiseren. De mogelijkheid van noodopvangstructuren om de klok rond te werken, bleek ook voordelen te hebben voor de administratieve, medische en sociale opvolging van daklozen. Anderzijds is het duidelijk dat er bij de uitstippeling van een langetermijnstrategie absoluut rekening moet worden gehouden met de behoeften en trajecten van de daklozen – terwijl er systematisch moet worden gestreefd naar kwaliteitsvolle oplossingen (via Housing First, onderhandelde bezettingen, transitwoningen, onthaaltehuizen, noodopvang …) – en met optimale werkomstandigheden voor de begeleid(st)ers. De uitdaging is niet alleen om te voorzien in een geheel van oplossingen die kunnen voldoen aan uiteenlopende behoeften, maar ook om de reeds bestaande diensten die de mogelijkheid tot maatschappelijke herintegratie bieden te versterken en te optimaliseren.

Naast een visie voor de hele sector blijft het van essentieel belang om ook te kijken naar de “structurele” oorzaken van dakloosheid in Brussel. De eerste oorzaak houdt verband met de toegenomen sociaal-economische verarming van de Brusselse bevolking die moet opboksen tegen een tekort aan betaalbare woningen. Net zoals andere Europese steden momenteel al doen, zou Brussel een omkadering van de huurprijzen8 kunnen voorstellen, alsook een plan voor de herbestemming van kantoorruimten die vrijkomen zodra telewerk een geconsolideerde organisatievorm is geworden in bedrijven en overheidsinstanties. De tweede oorzaak houdt verband met het feit dat er onder de daklozen een groot aantal EU-burgers en niet-EU-burgers zonder verblijfsvergunning zijn. Voor een betere juridische opvolging en om een oplossing te bieden voor een deel van deze gevallen, hebben de diensten voor hulp aan daklozen extra middelen nodig, maar daarnaast moeten er ook dringend structurele oplossingen worden gevonden op het federale niveau.


Meer weten

KEYMEULEN Filip, 2021. De lockdown van maart 2020 bekeken vanuit het perspectief van een straathoekwerker. In: Integrale jeugdhulp, 01/2021, Katern 15, pp. 49-61

QUITTELIER Benoit en HORVAT Nicolas, Dak- en thuislozen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. In: Brussels Studies, Fact Sheets. Nr. 140. 04/11/2019. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/3980

STRIANO Mauro, 2021. Le dénombrement des personnes sans abri et mal logées à Bruxelles. In: Le Combat Ordinaire. 11/05/2021. Beschikbaar op: https://lecombatordinaire.home.blog/2021/05/11/le-denombrement-des-personnes-sans-abri-et-mal-logees-a-bruxelles/

STRIANO Mauro, 2020. Le logement au rythme des gens – Housing First à Bruxelles. In: Le Combat Ordinaire. 16/12/2020. Beschikbaar op: https://lecombatordinaire.home.blog/2020/12/16/le-logement-au-rythme-des-gens-housing-first-a-bruxelles/

STRIANO Mauro, 2020. Bienvenue à l’Hôtel Solidaire. In: Le Combat Ordinaire. 19/08/2020. https://lecombatordinaire.home.blog/2020/08/19/bienvenue-a-lhotel-solidaire/

THÔME Chloé, À deux pas, Reeks Brusselse podcasts over huisvesting en beroepen in tijden van lockdown. Beschikbaar op: https://open.spotify.com/show/7LfX9KrwKEaW5Tjoyd2vkj?si=W8ZLTZkCRQ6i35HxRb3UfA


Auteurs
 

Filip Keymeulen is naast straathoekwerker voor de vzw Diogenes praktijklector bij Odisee.  Hij is auteur van verschillende opiniestukken.  Vorig jaar is zijn debuutroman, Alhambra (Brussel: Bitbook, 2020), uitgekomen. Het verhaal laat je kennismaken met enkele bijzondere figuren die de straten van Brussel bevolken.

Andrea Rea is professor in de sociologie aan de Université libre de Bruxelles en lid van de Groupe de recherche sur les Relations ethniques, les Migrations et l’Egalité (GERME). Hij is de auteur van Sociologie de l’immigration (Parijs: La Découverte, 2021) en mede-redacteur van The Refugee Reception crisis in Europe. Polorized Opinions and Mobilizations (Brussel: EUB, 2019).

Elisabetta Rosa is postdoctoraal onderzoekster aan de faculteit LOCI van de UCLouvain. Sinds 2017 coördineert ze het onderzoeksprogramma BRUMARG-Bruxelles à travers ses marges (Innoviris-Attract) en bestudeert ze de manier van wonen van daklozen in Brussel, met specifieke aandacht voor vrouwen.

Mauro Striano is adviseur bij Bruss’help, waar hij zich sinds mei 2020 voornamelijk toespitst op onderzoek. Voordat hij bij Bruss’help ging werken, was hij tien jaar lang beleidsmedewerker voor migratievraagstukken bij de Fédération des Associations Nationales Travaillant avec les Sans-Abri (FEANTSA).


Om deze post te citeren: KEYMEULEN Filip, REA Andrea, ROSA Elisabetta en STRIANO Mauro, 2021. Strategie om de strijd aan te binden tegen dakloosheid in Brussel. In: BSI Position Papers. nr. 1. 14/06/2021. Beschikbaar op: https://bsiposition.hypotheses.org/165


Noten
 
  1. HORVAT Nicolas en STRIANO Mauro, 2020. Dak- en thuislozentelling in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Zesde editie, 9 november 2020. Brussel: Bruss’help. Beschikbaar op https://brusshelp.org/images/Telling2020_vdef.pdf []
  2. MALHERBE Alain, MORIAU Jacques, ROSA Elisabetta en WAGENER Martin, 2019. La problématique du sans-abrisme à Bruxelles – limite de la gouvernance multiniveau dans l’application du principe de justice spatiale. In: Justice spatiale/Spatial Justice. 13/10/2019 Beschikbaar (ook in een Engelse versie) op: http://www.jssj.org []
  3. De Housing First-projecten richten zich tot daklozen met meerdere problemen: sociale armoede, mentale gezondheidsproblemen, verslavingen en lichamelijke aandoeningen. Ze krijgen een individuele woning tegen een betaalbare huurprijs en psychische, medische en sociale begeleiding aangeboden: https://housingfirsteurope.eu/fr/le-guide/. In Brussel: http://www.housingfirstbrussels.be/nl/projet-housing-first/ []
  4. Deze beleidslijnen werden nogmaals bevestigd tijdens een plenaire vergadering van de Verenigde Vergadering van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie op 19 maart 2021. []
  5. PLEACE Nicholas, 2016. Exclusion by Definition: The Underrepresentation of Women in European Homelessness Statistics. In: BRETHERTON Joanne en MAYOCK Paula (dir.), Women’s Homelessness in Europe. Londen: Palgrave Macmillan. Pp.105‑126 []
  6. FEANTSA, 2021. Guide for developing effective gender responsive support and solutions for women experiencing homelessness. Brussel: FEANTSA. Beschikbaar op: https://www.feantsa.org/public/user/Resources/resources/Guide%20supporting%20and%20solutions%20for%20women.pdf []
  7. CONSEIL BRUXELLOIS DE COORDINATION SOCIOPOLITIQUE (CBCS), 2015. DOSSIER : Psy 107, la réforme. Et puis ? Beschikbaar op: https://www.cbcs.be/DOSSIER-Psy-107-la-reforme-Et-puis []
  8. REY-LEFEBVRE Isabelle, 2021. Après Paris et Lille, plusieurs villes et intercommunalités réclament l’encadrement des loyers. In: Le Monde. 10/05/2021. Beschikbaar op: https://www.lemonde.fr/economie/article/2021/05/10/apres-paris-et-lille-l-encadrement-des-loyers-est-reclame-par-plusieurs-villes-et-intercommunalites_6079730_3234.html []

Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search